Ένα από τα πιο όμορφα πρόσωπα της Χίου
βρίσκεται μόλις μια ανάσα από την πρωτεύουσα του νησιού.
Είναι τα περίφημα αρχοντικά του Κάμπου, οι επιβλητικές
επαύλεις της χιώτικης αριστοκρατίας (κυρίως της ναυτικής)
του 19ου και 20ου αιώνα, χτισμένα όλα με βαθυκόκκινη και
ασπροκίτρινη πέτρα, με θαυμάσιες μνημειακές αυλόθυρες,
τριγυρισμένα από ψηλούς μαντρότοιχους μέσα από τους οποίους
απλώνεται ένας μικρός ιδιωτικός παράδεισος με φουντωτές
νεραντζιές, λεμονιές, μανταρινιές, πορτοκαλιές, κληματαριές,
μυριάδες λουλούδια, στέρνες, κρήνες και παμπάλαια πηγάδια.
Ειδικά τον Απρίλιο οι βόλτες σας στα στενά δρομάκια του
λουλουδιασμένου Κάμπου θα εύχεστε να μην έχουν τελειωμό.
Η Χίος ήταν ένα από
τα πλουσιότερα και ισχυρότερα κράτη της αρχαίας Ελλάδας, διαθέτοντας
τον πιο αξιόμαχο πολεμικό στόλο στο Αιγαίο. Γι' αυτό και δεν κατακτήθηκε
ποτέ από τους Πέρσες, παρότι υποστήριξε την επανάσταση των Ιωνικών
πόλεων το 499 π.χ. και παρότι υπέστη μεγάλες καταστροφές από τους
Πέρσες μετά την ήττα των Ελλήνων στη ναυμαχία της Λάδης το 479
π.χ. Η Χίος ήταν πάντα μήλον της έριδος ανάμεσα σε Σπαρτιάτες
και Αθηναίους, αλλά σε κάθε συμμαχία οι Χιώτες ήταν σαφώς κερδισμένοι.
Η ιστορική φράση «εφ οις και οι Χίοι» (δηλαδή με τους όρους που
συμμαχούν οι Χίοι) μαρτυρά καθαρά ότι οι Χιώτες ήταν πρότυπο διπλωματών
για τους υπόλοιπους αρχαίους Έλληνες.
Οι πρώτοι κάτοικοι της Χίου ήταν Πελασγοί από τη Θεσσαλία και
ήρθαν στο νησί γύρω στο 1600 π.χ., φέρνοντας μαζί τους τη λατρεία
του θεσσαλού θεού Πελιναίου Δία. Αργότερα ήρθαν σο νησί Κάρες
και Λέλεγες από τις γειτονικές μικρασιατικές ακτές. Οι Χιώτες
επηρεάστηκαν άμεσα από τον πολιτισμό των ιωνικών πόλεων και πιθανότατα
ήταν οι πρώτοι δημοκράτες του Αιγαίου, αφού από τον 6ο π.χ. αιώνα
εφάρμοζαν δημοκρατικές διατάξεις στο πολίτευμά τους, την ίδια
περίοδο που ο Σόλωνας προωθούσε τη δημοκρατική του μεταρρύθμιση
στην Αθήνα.
Νησί πλούσιο με μεγάλη αγροτική παραγωγή (μαστίχα και περίφημο
κρασί) και εύρωστο εμπόριο χάρη στο στόλο της, η Χίος ήταν σπουδαίο
πολιτιστικό κέντρο κατά την αρχαιότητα. Διάσημοι ήταν οι γλύπτες
της αρχαϊκής Χίου, όπως ο Μέλας, ο Άρχεμος, ο Μικιάδης, ο Βούπαλος
και ο Άθηνις, οι οποίοι δημιούργησαν τις κόρες, τα υπέροχα γυναικεία
γλυπτά με τα κομψά πτυχωτά φορέματα και το αχνό χαμόγελο, οι οποίες
είναι αναμφίβολα σημείο αναφοράς της αρχαϊκής ελληνικής πλαστικής.
Το 1566 ο τούρκος ναύαρχος Πιαλή πασάς διώχνει τους Γενοβέζους
(στους οποίους ανήκε η Χίος από το 1346) και καταλαμβάνει το νησί,
το οποίο στη συνέχεια απόλαυσε κάποια αυτονομία, την οποία παραχώρησε
ο σουλτάνος Σελιμ Β' (λόγω μαστίχας). Όταν το 1822 όμως οι Χιώτες
(παρακινημένοι από τους Σαμιώτες) επαναστάτησαν , οι Τούρκοι δεν
σεβάστηκαν προνόμια και τέτοια και κυριολεκτικά ισοπέδωσαν το
νησί στις 30/3/1822, σφάζοντας 30.000 Χιώτες και πουλώντας 40.000
ως δούλους. Η Σφαγή της Χίου συγκλόνισε όλο τον πολιτισμένο κόσμο.
Ο συγγραφέας Βίκτωρ Ουγκώ έγραψε το ποίημα «Το παιδί της Χίου»
και ο Ευγένιος Ντελακρουά ζωγράφισε τον περίφημο πίνακα «Η σφαγή
της Χίου». Δυο μήνες μετά το έγκλημα, στις 11/6/1822, ο μακελάρης
της Χίου ναύαρχος Καρά Αλής κάηκε ζωντανός μαζί με τη ναυαρχίδα
του, την οποία πυρπόλησε στο λιμάνι της Χίου ο έλληνας καπετάνιος
Κωνσταντίνος Κανάρης.
Χίος και μαστίχα είναι λέξεις άρρηκτα συνδεδεμένες. Η χιώτικη
μαστίχα είναι η πιο δημοφιλής τσίχλα στη Μεσόγειο και το αρωματικό
λικέρ μαστίχα ήταν κάποτε το πιο αγαπημένο ποτό σε ολόκληρη την
Οθωμανική αυτοκρατορία. Τα μαστιχόδεντρα (Pistacia Lentiscus)
καλλιεργούνται από το 50 μ.χ. αποκλειστικά και μόνο στη Χίο και
από τον κάθετα χαραγμένο φλοιό των δέντρων συλλέγονται το καλοκαίρι
οι πολύτιμοι κρύσταλλοι της μαστίχας, τους οποίους θα βρείτε παντού
στη Χίο ακατέργαστους και κατεργασμένους στις διάσημες μαστίχες
ΕΛΜΑ.
Το πιο εντυπωσιακό μεσαιωνικό
χωριό της Χίου είναι ο Ανάβατος, τον οποίο πολλοί αποκαλούν και
«Μυστρά του Αιγαίου». Ο Ανάβατος είναι ένα σπάνιο μνημείο της
μεσαιωνικής αμυντκής αρχιτεκτονικής, με τα μικρά πέτρινα σπίτια
του γαντζωμένα πάνω στον απότομο βράχο, σε μια εικόνα συγκινητική
και μοναδική, τόσο για το επιβλητικό τοπίο όσο και για την καλοδιατηρημένη
μεσαιωνική αρχιτεκτονική. Ελάχιστοι γέροι ζουν σήμερα στον Ανάβατο,
ο οποίος δεν ξεπέρασε ποτέ την τραγωδία του 1822, όταν όλοι οι
κάτοικοι του χωριού σφάχτηκαν από τους Τούρκους ή έπεσαν στην
άβυσσο για να αποφύγουν την αβάσταχτη σκλαβιά.
Τα χωριά που ασχολούνται με την καλλιέργεια των μαστιχόδεντρων
είναι περίπου 20 και βρίσκονται στη νότια Χίο. Τα Μαστιχοχώρια
δημιουργήθηκαν όταν η Χίος πέρασε στα χέρι της Γενοβέζικης οικογένειας
de Justiani και της εταιρείας Mahona, το 1346. Οι Γενοβέζοι έχτισαν
τα χωριά για να ζήσουν με ασφάλεια οι καλλιεργητές των μαστιχόδεντρων.
Όλα τα χωριά είναι αόρατα από τη θάλασσα και τους αιμοβόρους πειρατές
και είναι χτισμένα έτσι ώστε οι τοίχοι των σπιτιών να σχηματίζουν
ένα τείχος, με μόλις δύο ή τέσσερις απόλυτα ελεγχόμενες εισόδους.
Τα Μαστιχοχώρια-καστροχώρια είναι πολύ χαρακτηριστικά μνημεία
της μεσαιωνικής πολεοδομίας. Οι κάτοικοί τους γλίτωσαν στη σφαγή
της Χίου, γιατί οι γυναίκες του Σουλτάνου αγαπούσαν πολύ τις μαστίχες.
Αναμφίβολα τα πιο γραφικά και ξεχωριστά Μαστιχοχώρια είναι το
Πυργί και τα Μεστά. Το Πυργί εκτός από την ιδιαίτερη μεσαιωνική
του πολεοδομία έχει όλες τις προσόψεις των σπιτιών σχεδιασμένες
με τα «ξεστά» (άσπρα-γκρίζα γεωμετρικά σχήματα, τα οποία δημιουργεί
ο τεχνίτης ξύνοντας τον υγρό σοβά), τα οποία δίνουν στο χωριά
μια εντελώς παραμυθένια όψη. Τα Μεστά είναι ένας από τους πιο
καλοδιατηρημένους μεσαιωνικούς οικισμούς της Ελλάδας και αυτό
το οφείλει στις εξαιρετικές παρεμβάσεις του σπουδαίου αρχιτέκτονα
Άρη Κωνσταντινίδη. Μια βόλτα στα στενά των Μεστών είναι πραγματικά
αξέχαστη εμπειρία, ένα ταξίδι στον ελληνικό μεσαίωνα.
Το σπουδαιότερο από τα πολλά ιστορικά μοναστήρια της Χίου και
ένα από τα σημαντικότερα μοναστήρια της Ελλάδας είναι η Νέα Μονή.
Ιδρύθηκε το 1024 από τον αυτικράτορα Κωνσταντίνο Θ Μονομάχο και
ήταν πάντα πλούσιο και μεγάλο μοναστήρι, οι εγκαταστάσεις του
οποίου θυμίζουν μέχρι σήμερα μικρό χωριό. Το πολυτιμότερο μνημείο
της Μονής βρίσκεται στο αφιερωμένο στην Παναγία Καθολικό και είναι
τα εκπληκτικά ψηφιδωτά στους τοίχους και τις κόγχες, έργα καλλιτεχνών
πρώτης γραμμής από την Κωνσταντινούπολη, τα οποία συγκαταλέγονται
στα ωραιότερα βυζαντινά ψηφιδωτά του κόσμου.
Η πιο έγκαιρη ενημέρωση για τον κίνδυνο πειρατών στη Χίο γινόταν
από τις βίγλες, τις οποίες καθιέρωσαν οι Γενουάτες συνεχίζοντας
το σύστημα των αρχαίων φρυκτωριών. Σε περίπου 50 υψώματα με απεριόριστη
θέα στο Αιγαίο, είχαν χτίσει πέτρινους πυργίσκους, όπου οι έμμισθοι
βιγλάτορες άναβαν φωτιές αν τυχόν πλησιάζαν στο νησί επίβουλα
πλοία. Οι βίγλες είχαν μεταξύ τους οπτική επαφή καθώς και με τους
πύργους των χωριών, οπότε οι ταχύτατα ενημερωμένοι για τον κίνδυνο
Χιώτες προλάβαιναν να κλειδαμπαρωθούν στα καστροχώρια τους. Οι
περισσότερες βίγλες σήμερα βρίσκονται στη νότια Χίο, και οι πιο
καλοδιατηρημένες είναι οι βίγλες στο Τραχήλι, στην Ελίντα, στο
Λιβάδι Μεστών και στο Τηγάνι.
Οινούσσες
Οι Οινούσσες είναι 9 μικρά νησάκια δίπλα
στη Χίο (Οινούσσες λέγεται και το μεγαλύτερο από αυτά, το μόνο
κατοικημένο). Οι Οινούσσες είναι διάσημες για τους καπεταναίους
και τους εφοπλιστές που κατάγονται από το νησί (περίπου 30%
των ελλήνων εφοπλιστών είναι Οινουσσιώτες). Λέγεται μάλιστα
ότι οι μεγιστάνες των Οινουσσών στηρίζουν αφειδώς οικονομικά
την ιδιαίτερη πατρίδα τους για να μην καταντήσει ένα άσχημο
τουριστικό θέρετρο. Οι βασικότεροι λόγοι για να πάτε μια βόλτα
στις Οινούσσες είναι οι πραγματικά εξωτικές τους αμμουδιές και
τα υπέροχα νεοκλασικά καπετανόσπιτα που δίνουν μια πολύ γραφική
όψη στην μικρή παραθαλάσσια πόλη.
Χάρτες,
φωτογραφικό υλικό και τα κείμενα είναι ιδιοκτησία της
Road Publications
