Η στρατηγική της θέση στο νοτιοανατολικό
Αιγαίο χάρισε στη Λέρο ένα πλούσιο ιστορικό παρελθόν.
Τα πρώτα ανθρώπινα ίχνη στο νησί εντοπίστηκαν στο Παρθένι
και ανήκουν στη Νεολιθική Εποχή. Πρόκειται για ολόκληρο
οικισμό που χρονολογείται από το 8.000 έως το 3.000 π.Χ.
Κάρες, Λέλεγες, Φοίνικες,
Κρήτες, Δωριείς υπήρξαν οι πρώτοι της κάτοικοι. Στα βυζαντινά
χρόνια χτίζονται στο νησί μεγαλόπρεποι χριστιανικοί ναοί. Ο Μέγας
Κωνσταντίνος εντάσσει τη Λέρο στο Θέμα της Σάμου. Κατά την περίοδο
αυτή χτίζονται επίσης το Κάστρο και η εκκλησία της Παναγιάς, καθώς
και το Κάστρο των Λεπίδων, γνωστό σήμερα ως Παλαιόκαστρο, στην
περιοχή του οποίου σώζονται τα λεγόμενα "Κυκλώπεια τείχη".
Στο νησί υπάρχουν σπάνια βυζαντινά μνημεία, όπως ο ναός της πρωτοχριστιανικής
περιόδου στο Παρθένι, ο ναός της Αγίας Βαρβάρας που χτίστηκε με
τμήματα μαρμάρων, κιονόκρανων, πλακών και άλλων υλικών από ερείπια
της αρχαίας Λέρου που βρέθηκαν εκεί, ο ναός του Ιωάννη του Θεολόγου,
η Παναγιά η Γουρλομάτα και η Παναγιά του Κάστρου.
Το 1314 καταλαμβάνουν τη
Λέρο οι Ιππότες του Αγίου Ιωάννη της Ρόδου και την κυβερνούν
δεσποτικά ως το 1523 που κυριαρχούν οι Τούρκοι σε όλο
το Αιγαίο και λεηλατούν τα νησιά. Παρά τις δύσκολες συνθήκες
της Τουρκοκρατίας, η Λέρος κατορθώνει να διατηρήσει ένα
είδος αυτονομίας και όταν αργότερα ξεσπά η Επανάσταση
του 1821, οι Λεριοί είναι από τους πρώτους που ξεσηκώνονται.
Το 1830 όλα τα Δωδεκάνησα παραχωρούνται με το Πρωτόκολλο
του Λονδίνου στην Τουρκία ως αντάλλαγμα για την Εύβοια.
Στη συνέχεια για την περίοδο 1912-1943 υποδουλώνονται
από τους Ιταλούς. Σε αυτό το διάστημα το νησί γίνεται
ολόκληρο ένα οπλοστάσιο. Υλοποιούνται σημαντικά οχυρωματικά
έργα και στήνονται στρατιωτικές εγκαταστάσεις με στόχο
η Λέρος να γίνει ιταλική ναυτική βάση. Στο Λακκί δημιουργείται
μια νέα πόλη. Πολλά κτίρια γκρεμίζονται για να κτιστούν
στη θέση τους νέα, με ιδιόμορφη αρχιτεκτονική, πρωτοποριακή
για την εποχή της σε όλη την Ευρώπη.
Στο Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, μετά τη συνθηκολόγηση των
Ιταλών, Έλληνες Ιερολοχίτες απελευθερώνουν τη Λέρο. Ακολουθεί
δίχρονη αγγλική κατοχή και τέλος, το Μάρτιο του 1948 η
Λέρος ενσωματώνεται μαζί με τα υπόλοιπα Δωδεκάνησα στην
Ελλάδα.
Πλάτανος-Αγία
Μαρίνα-Παντέλι:
Και οι τρεις οικισμοί είναι πλέον ενωμένοι. Ακολουθώντας το ανάγλυφο
του φυσικού τοπίου απλώνονται ανάμεσα σε δύο όρμους, στο λιμάνι
της Αγίας Μαρίνας και τον όρμο του Παντελιού και σε δύο λόφους,
το Απιτύκι με το κάστρο στην κορυφή και το Μεροβίγλι με την πηγή
Παληασκλούπη (παλαιού Ασκληπιού). Ο Πλάτανος, καρδιά του νησιού,
ιστορικό, διοικητικό, πνευματικό και εμπορικό κέντρο, είναι η
παλαιότερη συνοικία. Στις νότιες παρυφές του λόφου Απιτύκι και
προς τον ομώνυμο με τον οικισμό όρμο βρίσκεται το Παντέλι, μικρό
ψαροχώρι άλλοτε. Από εδώ περνά ο δρόμος για τους ανεμόμυλους και
συνεχίζει για το κάστρο. Η Αγία Μαρίνα, λιμάνι από τα αρχαία χρόνια
και ένα από τα δύο του νησιού-το άλλο είναι το Λακκί-έχει μεγάλη
κίνηση.
Λακκί:
Το Λακκί, κύριο λιμάνι του νησιού, με τα επιβλητικά κτίρια, τους
φαρδείς δρόμους, την άψογη ρυμοτομία ευρωπαϊκής πόλης, τα πάρκα,
τις δεντροστοιχίες με τους ευκαλύπτους, είναι η άλλη όψη της Λέρου,
που εντυπωσιάζει τον επισκέπτη. Αρχιτεκτονικά μέλη Κλασικής Εποχής
διακρίνονται ενσωματωμένα σε νεότερα κτίσματα και κυρίως σε εκκλησίες
της ευρύτερης περιοχής. Ο σχεδιασμός και η μετατροπή του γραφικού
όρμου σε πόλη (1930-1936) παραπέμπει στην ιταλική κατοχή (1912-1948).
Κλειστό, ασφαλές, με τεράστια προβλήτα, το λιμάνι είναι ένα από
τα πιο καλά στη Μεσόγειο. Βρίσκεται στο βάθος κλειστού κόλπου,
του οποίου η είσοδος έχει άνοιγμα μόλις 500 μ. Στον τελευταίο
πόλεμο, ως ναύσταθμος των Ιταλών, διαδραμάτισε σοβαρό ρόλο.
Στα Λέπιδα ήταν η αεροναυτική βάση με τις ανάλογες εγκαταστάσεις.
Παρθένι:
Ιστορικός και ιερός τόπος από τα αρχαία χρόνια. Εδώ εντοπίστηκαν
τα πρώτα λείψανα ζωής του νησιού και το ιερό της Παρθένου Αρτέμιδος
από όπου και το όνομα. Το ιερό καταστράφηκε τον 11ο αι., όταν
ο όσιος Χριστόδουλος χρησιμοποίησε αρχιτεκτονικά μέλη του ναού
για να χτίσει τη μικρή εκκλησία και το μετόχι του Αγίου Γεωργίου.
Κοντά στο Παρθένι είναι το αεροδρόμιο. Ο όρμος πρστατεύεται από
το νησάκι Αρχάγγελος.
